Restauratie orgel Dorpskerk

Op weg naar restauratie.
Zo om de vijf jaar kwam de vraag van de kerkrentmeesters, ivm de begroting, of er de komende jaren ook bijzondere kosten aan het orgel zouden kunnen ontstaan.
Dat was lange tijd niet het geval. Naast de jaarlijkse stembeurt met het gebruikelijke onderhoud zijn er vanaf de grote restauratie in 1968, zo`n 46 jaar geleden, geen bijzondere kosten wegens onderhoud of reparaties geweest.
Maar ooit komt er bij een instrument dat volledig mechanisch is en honderden bewegende onderdelen heeft een moment dat er iets moet gebeuren.  
Een technische beschrijving van het orgel en de aard van de restauratie zal apart beschreven worden, het onderstaande is een verslag van het verloop van het restauratietraject.
De laatste dispositie van het orgel is te vinden op deze website onder “gebouwen”.
 
Een klein stukje geschiedenis.
Het orgel is een historisch instrument en staat op de lijst van beschermde rijksmonumenten.
Het oorspronkelijke orgel werd gebouwd in 1716 door de orgelbouwer Matthijs Verhofstadt uit Gemert voor de Lutherse kerk in Utrecht waar het zich tot 1880 bevond en waar in dat jaar  een nieuw orgel gebouwd wordt. Het oude wordt via een advertentie verkocht aan de Kamper orgelbouwer Zwier van Dijk die het uitbreidt en weer speelklaar maakt.
Het orgel doet tijdelijk dienst als noodorgel in de nieuwgebouwde kerk in Genemuiden na de kerkbrand van 1882.
 In 1885 wordt het aangekocht door de kerkvoogdij van de hervormde gemeente van IJsselmuiden. Ook hier is het orgel geplaatst door Zwier van Dijk.
De geschiedenis en wederwaardigheden van het orgel in Utrecht en IJsselmuiden vanaf 1716 tot 1985 zijn uitgebreid beschreven in het boekje “Het orgel in de Nederlandse hervormde kerk in IJsselmuiden” van T.Snoeijer, geschreven nav. het evenement 100 jaar orgel in de hervormde Dorpskerk. Hierbij kon oa. gebruik gemaakt worden van de toen bekende gegevens nav het onderzoek dat Auke Vlagsma gedaan had ten behoeve van zijn in 1992 verschenen proefschrift “Het Hollandse orgel in de periode van 1670 tot 1730”.
In de loop van de jaren zijn er verschillende werkzaamheden aan het orgel verricht.
Niet altijd is rekening gehouden met het historisch uitgangspunt en zijn aanpassingen en toevoegingen uitgevoerd vaak naar de smaak van een bepaalde tijd.
Zoals gezegd vond het laatste groot onderhoud met een ingrijpende aanpassing plaats in 1968, door de fa. Verschueren te Heythuysen.
Daarna is het instrument altijd goed onderhouden en gestemd door de fa. Hendriksen en Reitsma uit Nunspeet.

Aanleiding.
Een aantal oorzaken waren aanleiding om na te gaan denken over in ieder geval groot onderhoud.
Wie wel eens een kijkje in het orgel is komen nemen kan weten dat er honderden bewegende delen zijn, toetsen, abstracten, trekdraden, veren, kleppen enz. Het is onvermijdelijk dat deze mechaniek onderhoud nodig heeft, maar ook dat het slijt.
In en naast het pijpwerk is er in al die tijd moeilijk te verwijderen vervuiling ontstaan.
De grootste pijpen (lood-tin) en trompetbekers beginnen door hun eigen gewicht door te zakken waardoor de voeten voorlopig “gespalkt” moesten worden.
De oudste metalen pijpen, lood-tin uit 1716, vertonen een aantasting, het materiaal krijgt een witte aanslag en zou behandeld moeten worden. Pijpreparatie is noodzakelijk.
Samengevat: uit het geheel blijkt dat groot onderhoud noodzakelijk is.
Een belangrijke aanleiding is ook het signaal van de huidige orgelstemmer van de fa.Hendriksen en Reitsma. Hij stuurt in januari 2009 nav het bovenstaande een brief waarin de situatie beschreven wordt. Het orgel is bij vorige aanpassingen zodanig volgebouwd dat sommige delen van het pijpwerk niet of nauwelijks bereikbaar zijn waardoor er niet goed gestemd kan worden en waardoor er bovendien onvermijdelijk stemschade is ontstaan.
Ook al vanwege ruimtegebrek hebben twee registers geen volledige omvang, de laagste stemmen ontbreken.  
Om de toegang tot het orgelinterieur te verbeteren moeten er ingrijpende wijzigingen worden toegepast.
De orgelstemmer wijst erop dat, omdat het orgel van de Dorpskerk onder de monumentenwet valt, er eerst een rapport door de Rijksdienst voor monumenten uitgebracht moet worden voordat er iets veranderd kan worden. Hij adviseert niet te lang te wachten, aangezien de praktijk leert dat er zeker een aantal jaren verstrijken tussen het aanvragen van een restauratierapport en het uitvoeren van een eventuele restauratie en wat dat betreft heeft hij inderdaad gelijk gekregen.

Onderzoek.
Omdat het orgel onder de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed valt en er nog niet eerder een goed gefundeerd wetenschappelijk onderzoek had plaatsgevonden, ook niet in 1968, werd door de orgelcommissie van de kerkrentmeesters besloten gebruik te maken van de mogelijkheid een basisadvies aan te vragen via de COZ, de commissie orgelzaken binnen de PKN. De orgeladviseur van deze commissie, dhr. Peter van Dijk uit Utrecht, onderzocht in mei 2009 het orgel en stelde een basisrapport op.
De conclusie van het onderzoek was dat het orgel op zich niet in slechte staat is. Behalve de conclusie dat het orgel dringend groot onderhoud behoeft, bleek bovendien de historische waarde van het aanwezige materiaal zodanig te zijn dat een volledige restauratie werd geadviseerd, inclusief het oplossen van het ruimteprobleem in het orgelinterieur.
De kern van het orgel is van de orgelbouwer Verhofstadt en dateert uit 1716. Een behoorlijk deel van het pijpwerk is van 1716, een deel is van 1885 en jonger. Zo`n 60% is historisch materiaal.
Van de orgels van Verhofstadt zijn er nog enkele in ons land, waarvan dat in Culumborg in de Barbarakerk een goed voorbeeld is. Dit orgel is kort geleden gerestaureerd.
In andere, van oorsprong Verhofstadtorgels, is er soms nog een bepaald deel historisch materiaal aanwezig. De orgels van Verhofstadt worden omschreven als draagkrachtig en een klank die vol en zangrijk is.
Deze twee aspecten, het noodzakelijke groot onderhoud en het instandhouden van het orgeltype Verhofstadt, werd uitgebreid besproken.
Omdat ieder vond dat er een verantwoordelijkheid is voor het instandhouden van het historisch instrument is de zg. monumentenroute gevolgd en dit leidde zomer 2010, na het basisrapport, tot het opstellen van een restauratieplan door de adviseur.

Planvorming.
Het uitvoeren van de omvangrijke restauratie zou alleen mogelijk zijn met subsidie en fondsenwerving. Omdat alle partijen vonden dat er een verantwoordelijkheid is voor het instandhouden van het historische instrument is verder gegaan met het zoeken naar subsidiemogelijkheden en sponsoring.
Het resultaat van het onderzoek was een boeiend, volledig verhaal over het orgel en een herstelplan dat voldoet aan de normen die horen bij de restauratie van het orgel als historisch instrument.
Eind 2010 wordt door drie gerenommeerde orgelbouwers op basis van het restauratierapport prijsopgaaf gedaan voor de omvangrijke restauratie. Er is gekozen voor de laagste inschrijver, orgelbouwer van Vulpen uit Utrecht, het bedrijf dat ook het Verhofstadtorgel in Culumborg restaureerde. Als adviseur was daarbij betrokken dhr. Peter van Dijk uit Utrecht, die ook in IJsselmuiden de adviseur is.
De aanvraag voor de zg. Brimsubsidie werd ingediend bij de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed, de kansen leken hoog, maar eind juni 2011 werd bericht ontvangen dat van de 2700 aanvragen er 400 waren uitgeloot, waaronder wij helaas niet. Het plan leek hiermee afgeblazen te zijn omdat er geen verdere subsidiemogelijkheden waren.
Met onze orgelbouwer Hendriksen en Reitsma werd een plan opgesteld om in ieder geval het noodzakelijke onderhoud te verrichten, maar dit is niet tot uitvoering gekomen.
Begin juni 2013 werden we er attent op gemaakt dat de provincie Overijssel subsidie beschikbaar zou stellen voor rijksmonumenten in de provincie.
Na overleg van de orgelcommissie met de adviseur en de orgelbouwer is het restauratieplan in de zomer van 2013 geaktualiseerd en werd de provinciale subsidieaanvraag ingediend.
Het was een grote verrassing om eind december 2013 van de provincie Overijssel te horen, dat men een substantieel deel van de restauratiekosten zal subsidieren. Een erkenning van de waarde van het instrument en het project!  Aan alle voorwaarden werd voldaan en de plaats op de prioriteitenlijst was hoog genoeg om voor de provinciale subsidie in aanmerking te komen.

Uitvoering.
De orgelcommissie, bestaande uit Bertil Brink, Marcel ten Brinke, Rikus Hofstede, Arjan Rozendal, Jan Scholten en Thijs Snoeijer kan nu verder en nadat begin 2014 alle benodigde vergunningen verstrekt zijn wordt het contract met de orgelbouwer getekend. Half juni 2014 zal begonnen worden met de demontage van het orgel.
Het overgrote deel van de werkzaamheden zal plaatsvinden in de werkplaats van de orgelbouwer, waaronder ook documentatie en verder onderzoek naar het historisch pijpwerk.
Het geheel gaat ongeveer anderhalf jaar in beslag nemen. Voor de begeleiding van de kerkdiensten zal gebruik gemaakt worden van een noodorgel.  

In de orgelmakerij in Utrecht.
In de zomer van 2014 zijn de werkzaamheden begonnen en als eerste zijn de adviseur Peter van Dijk en mensen van de rijksdienst Cultureel Erfgoed bezig met het inventariseren en onderzoeken van het oude pijpwerk. We wisten dat een deel van het oude pijpwerk gemaakt is in 1716 en dat er het vermoeden was dat er ouder materiaal zou zijn dat door de orgelbouwer Verhofstadt gebruikt is. De onderzoekers melden enthousiast dat er inderdaad materiaal uit eind- 16e of begin- 17e eeuw aanwezig is. Dit blijkt uit de inscripties die altijd op orgelpijpen worden aangebracht om de toonhoogte aan te geven, het is a.h.w. de handtekening van orgelmakers uit het verleden.
Na deze werkzaamheden gaan de pijpen naar de pijpenmakerij voor reparatie of restauratie voor zover dit nodig is.
Ook is men behoorlijk gevorderd met het tekenwerk van het nieuwe plan. Na de demontage van de orgelonderdelen kwamen er benodigde gegevens aan het licht voor verdere beoordeling en zodra het tekenwerk tot een afronding gekomen is kan men aan de slag met werkzaamheden aan windladen, nieuwe mechanieken, tractuur, speeltafel, blaasbalgen enz. enz.
Een orgelmakerij is een boeiend bedrijf, t.z.t. zal de orgelcommissie er een bezoek brengen.

Bezoek aan de orgelmakerij.
Na een enkel individueel bezoek werd er eind maart 2015 met een flinke delegatie een bezoek gebracht aan het bedrijf van van Vulpen in Utrecht om de stand van zaken te bekijken.
Het orgel is letterlijk en figuurlijk nu al een aardig tijdje uit het oog.
Er wordt nu volop aan het orgel gewerkt.  Men was begonnen met een uitgebreid onderzoek van het historisch pijpmateriaal door mensen van de RCE – rijksdienst cultureel erfgoed – en daarna de demontage van de windladen, dat zijn de orgeldelen waar de pijpen op staan en van waaruit de pijpen via speelkleppen voorzien worden van wind. Na de demontage kon pas goed vastgesteld worden of bepaalde restauratiewerkzaamheden al dan niet nodig waren.
Het is boeiend om de werking van deze mechanische onderdelen op deze wijze te zien, het is een techniek die al eeuwenlang op deze wijze toegepast wordt. Zo is het ook met het orgelmakersvak, een oud ambacht, waar veel met de hand gemaakt wordt, van het solderen van pijpen tot het maken van toetsen en alle beweegbare delen.
Er werd een uitgebreide uitleg gegeven over de ontwikkelingen en de stand van zaken door de adviseur en dhr. van Vulpen. Op de tekenkamer was, uiteraard met de moderne tekentechniek,  het gerestaureerde orgel te zien in allerlei vormen.
De rondleiding door de orgelwerkplaats was een bijzondere ervaring. Met veel aandacht en zorg worden de orgeldelen behandeld, gerepareerd of vernieuwd.
Het was een leerzame en interessante middag gehad en het heeft zeker bijgedragen aan het enthousiasme voor het restauratieprojekt. We weten vaak niet beter dan dat het orgel zondags wel speelt, maar voordat er geluid uit een orgelpijp komt gebeurd er wel het een en ander…
We hopen er tzt iets van te kunnen laten zien.
Samengevat: 
- Het pijpwerk is geinventariseerd en aan de hand van verscheidene inscripties van orgelbouwers uit vroegere tijden geïdentificeerd. Er blijkt nog pijpwerk aanwezig te zijn dat ouder is dan 1717, (laat 16e, begin 17e eeuw). Deze en nog meer bijzonderheden worden opgeslagen in een landelijke database waarin alle gegevens van historisch pijpwerk vastgelegd is en vergeleken kan worden.
- Het pijpwerk wordt nu gerepareerd, schoongemaakt enz.
- De windladen worden volgens plan in de stijl van de oorspronkelijke orgelbouwer gerestaureerd. De mechaniek, de beweegbare onderdelen, wordt vernieuwd, het pedaal en de orgelbank waren klaar en ook gaat men bezig met de nieuwe blaasbalgen.
Al met al is er nog heel wat te doen, maar er is al aardig wat te zien.
We hopen nog steeds dat zo tegen het eind van het jaar het orgel weer opgebouwd zal zijn en we het resultaat kunnen beluisteren.

De opbouw.
Op dit moment, oktober 2015, wordt het Verhofstadtorgel in de dorpskerk van IJsselmuiden weer opgebouwd.
Na een lange periode van restauratiewerkzaamheden in de werkplaats van orgelbouwer van Vulpen in Utrecht is het nu zover dat er weer wat te zien is en dat alle onderdelen weer hun plekje in de orgelkas gaan innemen.
Er is heel wat gebeurd, niet in de laatste plaats een uitgebreid onderzoek van het historisch pijpwerk uit de periode 1716 tot 1882 en de restauratie daarvan.
De mechanieken, de bewegende delen, zijn vernieuwd volgens principes van de toenmalige orgelbouw, de windladen zijn aangepast om oa een van de problemen in het orgel op te lossen, nl. de grote compactheid van het orgelbinnenwerk en de gevolgen daarvan voor de bereikbaarheid van het pijpwerk. Dit alles volgens een herstelplan dat opgesteld werd door de orgeladviseur Peter van Dijk.
Ook is de moderne speeltafel van 1968, die een contrast vormde met het historische orgelfront van 1716, vervangen door een speeltafel naar voorbeeld van de orgelbouwer Bätz rond 1825.

De vernieuwde dispositie is als volgt:

Hoofdwerk manuaal II C-c'''

Prestant              8 vt 
Octaaf                 4 vt
Holpijp                8 vt  
Cornet                3 st. disc.    
Roerfluit             4 vt  
Quint                   3 vt              
Octaaf                 2 vt 
Tertiaan              1 3/5 vt
Mixtuur               3 st
Trompet            8vt bas/disc.

Werktuiglijke registers

Tremulant                              
Koppelingen:
Manuaalkoppel
Pedaal - hoofdwerk   
Pedaal - benedenpositief

Onderpositief  manuaal I C-c'''

Prestant             2 vt
Holpijp               8 vt  
Gedektfluit        4 vt
Quintfluit           3 vt
Roerfluit            2 vt
Flageolet          1 vt  
           
           
Pedaal  (C-d')

Bourdon          16 vt
Fagot               16 vt

 

Het ligt in de verwachting dat we op de volgende data kunnen gaan genieten van de nieuwe orgelklanken:

Vrijdag 12-02-2016
Ingebruikname voor genodigden en belangstellenden

Zaterdag 13-02-2016
Zang en Orgelavond voor gemeenteleden en verdere belangstellenden

Wellicht een notitie in uw agenda waard!

U hoort er meer van.

Uitnodiging en rooster in gebruikname orgel

Orgelnieuws.nl

Kerkgelegenheden

Dorpskerk
Geschiedenis Dorpskerk

Oude foto's Dorpskerk
Restauratie orgel

Restauratie orgel Dorpskerk - demontage

Restauratie orgel Dorpskerk - orgelinterieur

Restauratie orgel Dorpskerk - Van Vulpen
 

Restauratie orgel Dorpskerk - de opbouw